Συμπληρώματα Γονιμότητας: Ποια Χρειάζεστε Πραγματικά;

Τα συμπληρώματα γονιμότητας αποτελούν ένα σημαντικό κομμάτι της αγοράς συμπληρωμάτων και απευθύνονται σε ένα ιδιαίτερα ευαίσθητο κοινό: γυναίκες που επιθυμούν μια εγκυμοσύνη και θέλουν να προσφέρουν ό,τι καλύτερο στο μωρό τους. Αρκετές από αυτές έχουν ήδη αντιμετωπίσει δυσκολίες στη σύλληψη, ίσως ακόμη και αποβολές ή άλλες δύσκολες εμπειρίες.

Είναι απόλυτα φυσικό και ανθρώπινο μια γυναίκα που προσπαθεί να μείνει έγκυος να θέλει να είναι σίγουρη ότι δεν έχει παραβλέψει τίποτα που θα μπορούσε να μειώσει τις πιθανότητές της ή να λείψει από το μωρό της. Κάπου εκεί, όμως, ξεκινά η σύγχυση. Τα ράφια και το διαδίκτυο είναι γεμάτα «fertility blends» με δεκάδες συστατικά, φίλες προτείνουν η καθεμία το δικό της μαγικό συμπλήρωμα, ενώ αν ζείτε στο εξωτερικό όπως εγώ, ίσως ακούτε άλλα από τον γυναικολόγο σας στην Ελλάδα, άλλα από το NHS και άλλα από ιδιωτικές κλινικές γονιμότητας.

Τι ισχύει τελικά; Στην πραγματικότητα, ελάχιστα συμπληρώματα έχουν ισχυρή τεκμηρίωση και είναι πραγματικά απαραίτητα για την πλειονότητα των γυναικών. Τα υπόλοιπα έχουν θέση μόνο σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, ενώ υπάρχουν και εκείνα για τα οποία δεν έχει φανεί σε μελέτες να προσφέρουν κάποιο όφελος, τουλάχιστον όχι σε βαθμό που να δικαιολογεί τη σύστασή τους. Ας δούμε τι ισχύει για το καθένα.

Φολικό οξύ: το μόνο πραγματικά απαραίτητο

Το φολικό οξύ είναι το μοναδικό συμπλήρωμα που συστήνεται σε κάθε γυναίκα που σχεδιάζει εγκυμοσύνη, όσο καλή κι αν είναι η διατροφή της. Είναι η συνθετική μορφή του φυλλικού οξέος (folate), που βρίσκουμε σε τρόφιμα όπως τα πράσινα φυλλώδη λαχανικά, τα όσπρια και τα εσπεριδοειδή.

Η λήψη του μειώνει σημαντικά τον κίνδυνο ανωμαλιών του νευρικού σωλήνα, όπως η δισχιδής ράχη. Ο νευρικός σωλήνας κλείνει τις πρώτες εβδομάδες της κύησης, συχνά πριν καν μάθετε ότι είστε έγκυος, οπότε έχει σημασία να ξεκινήσετε νωρίς. Το συμπλήρωμα χρειάζεται γιατί δεν μπορούμε να βασιστούμε μόνο στη διατροφή για να φτάσουμε τα επίπεδα που προστατεύουν.

Η σύσταση στο Ηνωμένο Βασίλειο

400 mcg την ημέρα, ιδανικά από τη στιγμή που αρχίζετε να σχεδιάζετε εγκυμοσύνη, ή περίπου τρεις μήνες πριν και μέχρι τη 12η εβδομάδα.

Ποιες γυναίκες χρειάζονται υψηλότερη δόση;

Η υψηλότερη δόση των 5 mg συνταγογραφείται από γιατρό σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, όπως προηγούμενη κύηση με ανωμαλία του νευρικού σωλήνα, διαβήτης ή ορισμένα φάρμακα. Σύμφωνα με τις νέες οδηγίες του National Institute for Health and Care Excellence (NICE, 2025), το αυξημένο σωματικό βάρος από μόνο του δεν αποτελεί πλέον λόγο για υψηλή δόση.

Φολικό οξύ ή μεθυλφολικό;

Αρκετά συμπληρώματα περιέχουν μεθυλφολικό (5-MTHF), την «ενεργή» μορφή του φυλλικού. Συχνά προβάλλεται ως καλύτερη επιλογή για γυναίκες με παραλλαγή του γονιδίου MTHFR (γνωστή συχνά ως «μετάλλαξη MTHFR»), η οποία είναι πολύ συχνή και κάνει πιο αργή τη μετατροπή του φολικού οξέος στην ενεργή του μορφή.

Αξίζει να διευκρυνίσουμε πως οι γυναίκες με αυτή την παραλλαγή αξιοποιούν κανονικά το φολικό οξύ, απλά με πιο αργό ρυθμό. Επιπλέον, η προστασία από τις ανωμαλίες του νευρικού σωλήνα έχει αποδειχθεί σε μελέτες που χρησιμοποιούν φολικό οξύ, γι’ αυτό η μορφή αυτή παραμένει η επίσημη σύσταση. Αν το συμπλήρωμά σας περιέχει μεθυλφολικό, συζητήστε με τον γιατρό ή τη διαιτολόγο σας αν χρειάζεται να προσθέσετε φολικό οξύ.

Μην ξεχνάτε τη βιταμίνη B12

Το φυλλικό οξύ και η B12 λειτουργούν μαζί. Αν υπάρχει έλλειψη B12, τα συμπληρώματα φυλλικού, κυρίως σε υψηλές δόσεις, μπορεί να τη συγκαλύψουν. Όταν συμβεί αυτό, διορθώνουν φαινομενικά την αναιμία στις εξετάσεις, ωστόσο η έλλειψη B12 συνεχίζει να υπάρχει και μπορεί να επηρεάσει το νευρικό σύστημα. Γι’ αυτό αξίζει να ελέγξετε τη B12 πριν την εγκυμοσύνη, ιδιαίτερα αν ακολουθείτε φυτοφαγική διατροφή, παίρνετε μετφορμίνη ή έχετε κάποια γαστρεντερική πάθηση.

Βιταμίνη D: συνήθως απαραίτητη, ειδικά το χειμώνα

Από τον Οκτώβριο μέχρι τον Μάρτιο, ο ήλιος στο Ηνωμένο Βασίλειο, αλλά και σε άλλες βόρειες χώρες της Ευρώπης, δεν είναι αρκετός ώστε ο οργανισμός να παράγει επαρκή βιταμίνη D. Για αυτό το NHS συστήνει τουλάχιστον 10 mcg (400 IU) την ημέρα, πριν τη σύλληψη και σε όλη την εγκυμοσύνη. Για αρκετές γυναίκες όμως η δόση αυτή δεν είναι αρκετή, ιδιαίτερα αν εκτίθενται λίγο στον ήλιο, έχουν σκουρόχρωμο δέρμα ή αυξημένο σωματικό βάρος. Οι υψηλότερες δόσεις που χρησιμοποιούνται συχνά, π.χ. 1000–2000 IU, είναι ασφαλείς και αρκετά κάτω από το ανώτατο όριο ασφαλούς πρόσληψης που ισχύει και στην εγκυμοσύνη. Η ιδανική δόση για εσάς καθορίζεται καλύτερα με μια απλή εξέταση αίματος.

Ιώδιο: το συμπλήρωμα που συχνά παραβλέπεται

Το ιώδιο είναι απαραίτητο για τη σωστή ανάπτυξη του εγκεφάλου του μωρού, και οι ανάγκες αυξάνονται στην εγκυμοσύνη. Στο Ηνωμένο Βασίλειο πολλές γυναίκες έχουν οριακά επίπεδα, χωρίς να το γνωρίζουν, επομένως η εξασφάλιση επαρκών επιπέδων από την περίοδο που μια γυναίκα σχεδιάζει να μείνει έγκυος είναι σημαντική. Τα καλά νέα είναι ότι μπορείτε εύκολα να καλύψετε τις ανάγκες σας, μέσω της διατροφής ή με ένα κατάλληλο συμπλήρωμα.

Οι κύριες πηγές ιωδίου είναι τα γαλακτοκομικά, τα ψάρια και τα αυγά. Αν τρώτε σπάνια γαλακτοκομικά ή ψάρι, προτιμήστε ένα συμπλήρωμα εγκυμοσύνης που περιέχει ιώδιο (περίπου 150 mcg). Αποφύγετε τα συμπληρώματα από φύκια (kelp), καθώς η περιεκτικότητά τους σε ιώδιο είναι απρόβλεπτη: μπορεί να είναι πολύ χαμηλή και να μην καλύπτει τις ανάγκες σας, ή υπερβολικά υψηλή, κάτι που μπορεί να επηρεάσει τη λειτουργία του θυρεοειδούς, τόσο τη δική σας όσο και του μωρού σας μετά τη σύλληψη. Αν έχετε πάθηση του θυρεοειδούς, συζητήστε με τον γιατρό σας πριν ξεκινήσετε τη λήψη ιωδίου από συμπλήρωμα.

Πολυβιταμίνη πριν τη σύλληψη: χρειάζεται;

Αν προετοιμάζεστε για εγκυμοσύνη, μια πολυβιταμίνη δεν είναι απαραίτητη, ειδικά αν έχετε καλή ποικιλία στη διατροφή σας και ήδη λαμβάνετε φολικό οξύ και βιταμίνη D. Ωστόσο, μπορεί να είναι μια πρακτική λύση αν η διατροφή σας είναι περιορισμένη, αλλά και μια χρήσιμη «δικλίδα ασφαλείας» αν δεν είστε σίγουρη ότι η διατροφή σας καλύπτει όλες τις ανάγκες σας. Οι περισσότερες πολυβιταμίνες εγκυμοσύνης είναι κατάλληλες και για την περίοδο πριν τη σύλληψη.

Αν αποφασίσετε ότι θέλετε να εντάξετε στο πρόγραμμά σας μια πολυβιταμίνη, ελέγξτε ότι περιέχει:

• 400 mcg φολικό οξύ και τουλάχιστον 10 mcg βιταμίνη D
• ιώδιο (περίπου 150 mcg)
• βιταμίνη Α, αλλά καλύτερα με τη μορφή β-καροτενίου και όχι ρετινόλης. Η βιταμίνη Α είναι απαραίτητη, αλλά σε υψηλές ποσότητες, στη μορφή της ρετινόλης, μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο συγγενών ανωμαλιών στο μωρό. Γι’ αυτό το NHS συστήνει σε γυναίκες που επιθυμούν ή διανύουν εγκυμοσύνη την αποφυγή συμπληρωμάτων που περιέχουν ρετινόλη, καθώς και του μουρουνελαίου και του συκωτιού. Το β-καροτένιο, η φυτική μορφή της βιταμίνης Α που βρίσκεται σε τρόφιμα όπως τα καρότα και τα πράσινα φυλλώδη λαχανικά, είναι ασφαλές, γιατί το σώμα μετατρέπει μόνο την ποσότητα που χρειάζεται σε ρετινόλη. Τα περισσότερα συμπληρώματα εγκυμοσύνης περιέχουν βιταμίνη Α με τη μορφή β-καροτενίου. Αν το συμπλήρωμά σας δεν είναι ειδικό για την εγκυμοσύνη, ελέγξτε την ετικέτα.

Οι πολυβιταμίνες για την προετοιμασία της εγκυμοσύνης περιέχουν συνήθως και άλλα θρεπτικά συστατικά, όπως B12 και σίδηρο, σε ποσότητες που καλύπτουν τις καθημερινές ανάγκες. Αν όμως υπάρχει ήδη έλλειψη, οι ποσότητες αυτές συνήθως δεν επαρκούν για να τη διορθώσουν. Αν ανήκετε σε ομάδα αυξημένου κινδύνου, για παράδειγμα αν έχετε έντονη ροή κατά την περίοδο, ακολουθείτε φυτοφαγική διατροφή, παίρνετε μετφορμίνη ή έχετε κάποια γαστρεντερική πάθηση, ζητήστε από τον γιατρό σας να ελέγξει τα επίπεδά σας έτσι ώστε, αν χρειάζεται, να σας προτείνει στοχευμένο συμπλήρωμα.

Ωμέγα-3: προτεραιότητα το ψάρι

Τα λιπαρά ψάρια, όπως ο σολομός, οι σαρδέλες και το σκουμπρί, μία έως δύο φορές την εβδομάδα, είναι ο καλύτερος τρόπος να πάρετε τα πολύτιμα ωμέγα-3 DHA και EPA, αλλά και πολλά άλλα θρεπτικά συστατικά. Το DHA είναι βασικό δομικό συστατικό του εγκεφάλου του εμβρύου, ενώ το EPA και το DHA φαίνεται να μειώνουν τον κίνδυνο πρόωρου τοκετού. Αξίζει να σημειωθεί ότι τα δεδομένα για την επίδραση των ωμέγα-3 στην ποιότητα των ωαρίων είναι ακόμη προκαταρκτικά.

Αν δεν τρώτε ψάρι, ένα συμπλήρωμα ιχθυελαίου ή ελαίου από φύκια (algal oil) είναι μια λογική επιλογή. Όπως αναφέρεται και παραπάνω, η λήψη μουρουνελαίου πριν και κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης αντενδείκνυται. Αν αποφασίσετε να πάρετε συμπλήρωμα ωμέγα-3, προτιμήστε ένα σκεύασμα σχεδιασμένο για την προετοιμασία της εγκυμοσύνης ή την εγκυμοσύνη. Αυτά τα σκευάσματα περιέχουν συνήθως 200–300 mg DHA, ποσότητα που συμφωνεί με τις συστάσεις της Ευρωπαϊκής Αρχής για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA) για την εγκυμοσύνη, και δεν περιέχουν βιταμίνη Α.

Χολίνη: ένα θρεπτικό συστατικό που συζητιέται όλο και περισσότερο

Η χολίνη είναι απαραίτητη για την ανάπτυξη του εγκεφάλου και του νευρικού συστήματος του μωρού. Νεότερα ερευνητικά δεδομένα είναι ενθαρρυντικά, αλλά δεν υπάρχει ακόμη επίσημη σύσταση για συμπλήρωμα στο Ηνωμένο Βασίλειο. Η πιο πλούσια διατροφική πηγή είναι τα αυγά, ενώ χολίνη υπάρχει επίσης στο κρέας, στα ψάρια, στα γαλακτοκομικά και στα όσπρια. Τα περισσότερα συμπληρώματα εγκυμοσύνης περιέχουν ελάχιστη ή καθόλου χολίνη. Για τις περισσότερες γυναίκες, η διατροφή είναι ο βασικός τρόπος να την εξασφαλίσετε. Αν όμως τρώτε σπάνια αυγά ή κρέας, ή ακολουθείτε φυτοφαγική διατροφή, μπορεί να αξίζει να εξετάσετε ένα συμπλήρωμα χολίνης, σε συνεννόηση με τον γιατρό ή τον διαιτολόγο σας.

Ινοσιτόλη και PMOS

Η μυοϊνοσιτόλη είναι πολύ δημοφιλής σε γυναίκες με PMOS (PCOS), μια ομάδα για την οποία η γονιμότητα είναι συχνή ανησυχία. Οι διεθνείς οδηγίες για το PMOS (2023) δεν τη συστήνουν σε όλες, αλλά αναφέρουν ότι μπορεί να δοκιμαστεί, ανάλογα με τις προτιμήσεις της κάθε γυναίκας. Η μυοϊνοσιτόλη φαίνεται ότι σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να βελτιώσει μεταβολικούς δείκτες, όπως τα επίπεδα ινσουλίνης και τα τριγλυκερίδια, και οι παρενέργειες είναι συνήθως ήπιες. Για την ωορρηξία και τη γονιμότητα, όμως, τα δεδομένα δεν είναι ακόμη επαρκή.

Αν τη χρησιμοποιείτε ήδη και έχετε δει οφέλη, μπορείτε να συνεχίσετε. Ενημερώστε όμως τον γιατρό σας όταν σχεδιάζετε εγκυμοσύνη ή αν ξεκινήσετε θεραπεία γονιμότητας. Και να θυμάστε ότι η μυοϊνοσιτόλη μπορεί να συμπληρώσει, αλλά όχι να αντικαταστήσει, τη διατροφή, την κίνηση και την ιατρική παρακολούθηση, που παραμένουν η βάση της διαχείρισης του PMOS.

CoQ10, DHEA και τα «συμπληρώματα για καλή ποιότητα ωαρίων»

• Συνένζυμο Q10 (CoQ10): Μικρές μελέτες σε γυναίκες που κάνουν εξωσωματική, κυρίως άνω των 35 ή με χαμηλό ωοθηκικό απόθεμα, δείχνουν πιθανό όφελος στα ποσοστά κύησης. Δεν έχει αποδειχθεί όφελος στις γεννήσεις, και η ποιότητα της τεκμηρίωσης είναι χαμηλή. Μπορεί να συζητηθεί με την κλινική σας, αλλά όχι ως κάτι απαραίτητο.
• DHEA (dehydroepiandrosterone): πρόκειται για ορμόνη, όχι απλό συμπλήρωμα. Η Ευρωπαϊκή Εταιρεία Ανθρώπινης Αναπαραγωγής (ESHRE) δεν τη συστήνει ως πρόσθετη θεραπεία στην εξωσωματική. Μην τη λαμβάνετε χωρίς ιατρική οδηγία.
• Μελατονίνη: Πρόκειται για την ορμόνη που ρυθμίζει τον κύκλο ύπνου, αλλά έχει και αντιοξειδωτική δράση. Μελέτες σε γυναίκες που κάνουν εξωσωματική δείχνουν ότι αυξάνει τα ποσοστά κλινικής κύησης, αλλά όχι τις γεννήσεις. Οι μελέτες αυτές, όμως, είναι μικρές και χαμηλής ποιότητας. Μια πρόσφατη ανάλυση κατέληξε ότι τα δεδομένα για την αποτελεσματικότητά της παραμένουν ασυνεπή. Στο Ηνωμένο Βασίλειο η μελατονίνη χορηγείται μόνο με ιατρική συνταγή. Αν σας την προτείνουν, συζητήστε το με τον γιατρό ή την κλινική γονιμότητας που σας παρακολουθεί.

Αν έχετε αντιμετωπίσει επαναλαμβανόμενες αποβολές

Αν ανήκετε σε αυτή την ομάδα, είναι απόλυτα κατανοητό να θέλετε να κάνετε ό,τι είναι ανθρωπίνως δυνατό για να μην ξαναζήσετε αυτή την εμπειρία και να έχετε μια επιτυχή σύλληψη και εγκυμοσύνη. Οι οδηγίες της European Society of Human Reproduction and Embryology (ESHRE, 2022) ορίζουν τα εξής:

• Το φολικό οξύ στη συνήθη δόση συνεχίζει να συστήνεται, αλλά δεν έχει αποδειχθεί ότι προλαμβάνει τις αποβολές.
• Η υψηλή δόση φολικού οξέος δεν συστήνεται, εκτός αν υπάρχει συγκεκριμένος ιατρικός λόγος.
• Η βιταμίνη D μπορεί να εξεταστεί στο πλαίσιο της γενικής προετοιμασίας.

Δεν υπάρχει συμπλήρωμα που να έχει αποδειχθεί ότι προλαμβάνει την αποβολή. Να είστε επιφυλακτικές με προϊόντα που υπόσχονται κάτι τέτοιο. Η διερεύνηση από εξειδικευμένη κλινική είναι το πιο σημαντικό βήμα. Η διατροφή έχει υποστηρικτικό ρόλο, για παράδειγμα σε ό,τι αφορά τη λειτουργία του θυρεοειδούς, τη ρύθμιση του σακχάρου και την κάλυψη τυχόν διατροφικών ελλείψεων.

Και ο σύντροφός σας;

Η γονιμότητα αφορά και τους δύο. Σε περίπου τις μισές περιπτώσεις υπογονιμότητας συμμετέχει και ανδρικός παράγοντας. Τα σπερματοζωάρια χρειάζονται περίπου τρεις μήνες για να ωριμάσουν, οπότε τυχόν αλλαγές στη διατροφή αξίζει να ξεκινήσουν νωρίς.

Τι λέει η έρευνα για τα συμπληρώματα:

• Μεγάλη τυχαιοποιημένη μελέτη έδειξε ότι το φολικό οξύ με ψευδάργυρο δεν βελτίωσε ούτε την ποιότητα του σπέρματος ούτε τις γεννήσεις.
• Μια ανασκόπηση Cochrane (2022) εξέτασε αντιοξειδωτικά συμπληρώματα που περιέχονται συχνά σε σκευάσματα για την ανδρική γονιμότητα, όπως οι βιταμίνες C και E, ο ψευδάργυρος, το σελήνιο, το συνένζυμο Q10 και η L-καρνιτίνη. Βρήκε πιθανό όφελος, αλλά με πολύ χαμηλή βεβαιότητα. Όταν αφαιρέθηκαν οι μελέτες χαμηλής ποιότητας, δεν βρέθηκε πλέον κάποιο σαφές όφελος.

Αυτό που έχει πραγματική αξία για τον σύντροφό σας είναι μια μεσογειακού τύπου διατροφή, η διακοπή του καπνίσματος, ο περιορισμός του αλκοόλ, ένα υγιές βάρος και η αποφυγή έκθεσης σε υψηλές θερμοκρασίες (π.χ. σάουνα, laptop στα πόδια). Αν υπάρχουν διατροφικές ελλείψεις, αυτές μπορούν να αντιμετωπιστούν στοχευμένα και μια απλή πολυβιταμίνη μπορεί να εξεταστεί αν το ζευγάρι θεωρεί ότι ενδέχεται να υπάρχουν διατροφικά κενά.

Πώς να επιλέξετε ένα καλό συμπλήρωμα

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, όπως και σε πολλές άλλες χώρες, τα συμπληρώματα θεωρούνται τρόφιμα, όχι φάρμακα. Δεν χρειάζεται δηλαδή να αποδείξουν ότι λειτουργούν πριν κυκλοφορήσουν.

Προτιμήστε προϊόντα:

• με πιστοποίηση από ανεξάρτητο φορέα (third party tested)
• που αναγράφουν καθαρά τη μορφή και τη δόση κάθε συστατικού
• χωρίς «proprietary blends». Σε αυτά δεν αναγράφεται η ποσότητα κάθε συστατικού, οπότε δεν μπορείτε να ξέρετε αν η δόση είναι πολύ μικρή για να βοηθήσει ή αν περιέχουν συστατικά, π.χ. βότανα, που δεν συστήνονται πριν ή κατά την εγκυμοσύνη.
• χωρίς υπερβολικές υποσχέσεις.

Και θυμηθείτε: περισσότερο / φυσικό / βιολογικό δεν σημαίνει καλύτερο.

Τι να κρατήσετε

Άρα λοιπόν, όσον αφορά τα συμπληρώματα γονιμότητας: το φολικό οξύ είναι απαραίτητο για όλες. Η βιταμίνη D είναι σχεδόν απαραίτητη αν ζείτε στην Αγγλία ή σε άλλη χωρά με περιορισμένη ηλιοφάνεια. Το ιώδιο και τα ωμέγα-3 χρειάζονται αν η διατροφή σας δεν περιλαμβάνει πηγές τους. Ουσιαστικά, το τι χρειάζεται ο δικός σας οργανισμός εξαρτάται από τις δικές συνθήκες: ιατρικό ιστορικό, αιματολογικές εξετάσεις, διατροφική πρόσληψη, τυχόν φάρμακα που λαμβάνετε. Σε κάθε περίπτωση είναι σημαντικό να υπενθυμίσουμε πως τα συμπληρώματα συμπληρώνουν, αλλά δεν αντικαθιστούν, μια ισορροπημένη διατροφή.

Θέλετε εξατομικευμένη καθοδήγηση;

Αν θέλετε να συζητήσετε ποια συμπληρώματα μπορούν να βοηθήσουν εσάς ή γενικότερα τι αλλαγές στη διατροφή και τον τρόπο ζωής μπορούν να υποστηρίξουν την προσπάθειά σας για μωρό, δείτε λεπτομέρειες για το Πρόγραμμα Διατροφής για Γονιμότητα & Εγκυμοσύνη ή αν έχετε PMOS, δείτε και το Πρόγραμμα Διατροφής για PMOS.

Συνεργάζομαι επίσης με κλινικές γονιμότητας, όπως η JIVA Fertility, υποστηρίζοντας τη διατροφή των ασθενών πριν και κατά τη διάρκεια της θεραπείας.

Μπορείτε επίσης να κλείσετε μια δωρεάν 15λεπτη γνωριμία για να συζητήσουμε πώς μπορώ να σας βοηθήσω.

Διαβάστε επίσης: Συμπληρώματα & Βιταμίνες στην Εμμηνόπαυση: Ποια Πραγματικά Χρειάζεστε;

Βιβλιογραφία

1. NICE. Maternal and child nutrition: nutrition and weight management in pregnancy, and nutrition in children up to 5 years (NG247). 2025.
2. MRC Vitamin Study Research Group. Prevention of neural tube defects: results of the Medical Research Council Vitamin Study. Lancet. 1991;338:131–137.
3. Centers for Disease Control and Prevention. MTHFR gene variant and folic acid facts. 2025. https://www.cdc.gov/folic-acid/data-research/mthfr/
4. EFSA Panel on Nutrition, Novel Foods and Food Allergens. Scientific opinion on the tolerable upper intake level for vitamin D. EFSA Journal. 2023;21(8):8145.
5. Bath SC, et al. Effect of inadequate iodine status in UK pregnant women on cognitive outcomes in their children: results from ALSPAC. Lancet. 2013;382:331–337.
6. Middleton P, et al. Omega-3 fatty acid addition during pregnancy. Cochrane Database Syst Rev. 2018;11:CD003402.
7. EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies. Scientific opinion on dietary reference values for fats, including polyunsaturated fatty acids. EFSA Journal. 2010;8(3):1461.
8. EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies. Dietary reference values for choline. EFSA Journal. 2016;14(8):4484.
9. Caudill MA, et al. Maternal choline supplementation during the third trimester of pregnancy improves infant information processing speed: a randomized, double-blind, controlled feeding study. FASEB J. 2018;32(4):2172–2180.
10. Teede HJ, et al. Recommendations from the 2023 International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of Polycystic Ovary Syndrome. J Clin Endocrinol Metab. 2023.
11. Fitz V, et al. Inositol for polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis to inform the 2023 update of the International Evidence-based PCOS Guidelines. J Clin Endocrinol Metab. 2024;109(6):1630–1655. doi:10.1210/clinem/dgad762
12. Showell MG, et al. Antioxidants for female subfertility. Cochrane Database Syst Rev. 2020;8:CD007807.
13. Florou P, et al. Does coenzyme Q10 supplementation improve fertility outcomes in women undergoing assisted reproductive technology procedures? A systematic review and meta-analysis. J Assist Reprod Genet. 2020;37:2377–2387.
14. ESHRE Add-ons working group, Lundin K, et al. Good practice recommendations on add-ons in reproductive medicine. Hum Reprod. 2023;38(11):2062–2104. doi:10.1093/humrep/dead184
15. Hu KL, et al. Melatonin application in assisted reproductive technology: a systematic review and meta-analysis of randomized trials. Front Endocrinol. 2020;11:160. doi:10.3389/fendo.2020.00160
16. Wu Y, et al. Melatonin improved the outcomes of women with ART: a systematic review and meta-analysis of randomized trials. Front Reprod Health. 2025;7:1680984. doi:10.3389/frph.2025.1680984
17. ESHRE Guideline Group on RPL, Bender Atik R, et al. ESHRE guideline: recurrent pregnancy loss: an update in 2022. Hum Reprod Open. 2023;2023(1):hoad002.
18. Schisterman EF, et al. Effect of folic acid and zinc supplementation in men on semen quality and live birth among couples undergoing infertility treatment: a randomized clinical trial. JAMA. 2020;323(1):35–48.
19. de Ligny W, et al. Antioxidants for male subfertility. Cochrane Database Syst Rev. 2022;5:CD007411. doi:10.1002/14651858.CD007411.pub5

Το άρθρο αυτό έχει αποκλειστικά εκπαιδευτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστά την εξατομικευμένη ιατρική ή διατροφική συμβουλή. Πριν ξεκινήσετε οποιοδήποτε συμπλήρωμα, ιδιαίτερα αν έχετε κάποια πάθηση, παίρνετε φάρμακα ή κάνετε θεραπεία γονιμότητας, συμβουλευτείτε τον γιατρό σας.